| 4. Opis geostanowiska: | Warstwy skalne odsłonięte w kamieniołomie (Fig. 1) należą do trzech jednostek, wydzielonych w profilu jury górnej w północno-wschodniej części regionu świętokrzyskiego. Są to (od dołu) tzw. wapienie płytowe z Bałtowa, wapienie oolitowe ze Skarbki oraz wapienie płytowe i oolitowe z Ożarowa (Fig. 2). Powstały z początkiem górnej jury, ściślej - w późnym oksfordzie, który datowany jest na około 157-163 mln lat temu. Kamieniołom ma dwa poziomy eksploatacyjne (Fig. 3), z których dolny jest łatwo dostępny do bezpośredniej obserwacji. Wapienie płytowe z Bałtowa tworzą najniższe partie odsłoniętych ścian, do wysokości około 1-1,5 m (Fig. 4). Są to gruboławicowe, białe wapienie mikrytowe (czyli zbudowane z kopalnego drobnokrystalicznego mułu węglanowego), o wyraźnej słupowo-bryłowej oddzielności. W stropowej części tego kompleksu występują skamieniłości śladowe – drążenia Rhizocoralla.
Na granicy kompleksu wapieni płytowych z Bałtowa z nadległym, 6-metrowej miąższości, kompleksem wapieni oolitowych ze Skarbki, biegnie poziom ciemnobrązowych krzemieni pasiastych, występujących w postaci soczewkowatych konkrecji (Fig. 5). Odpowiadają one poziomowi krzemieni, które wydobywano w neolitycznych kopalniach w pobliskich Krzemionkach.
Wyższą część ściany dolnego poziomu eksploatacyjnego tworzą, typowe dla jednostki ze Skarbki, gruboławicowe oolity (Fig. 6). Są to wapienie ziarniste, w przewadze zbudowane z ooidów, czyli drobnych kuleczek wapiennych wielkości ziaren piasku – Fig. 7. Ooidom towarzyszą drobne onkoidy (nieregularne kuliste, wapienne kolonie sinicowe), intraklasty (drobinki świeżego, nieskonsolidowanego osadu, oderwane od dna i ponownie przetransportowane) oraz grudki wapienne o różnej genezie, a ponadto fragmenty pokruszonych bezkręgowców. Na wietrzejących powierzchniach ścian, w ławicach wapieni oolitowych często ujawnia się uziarnienie frakcjonalne, czyli frakcjonowanie wielkości ziarna ooidów, bądź warstwowanie poziome, czyli równoległe do powierzchni granicznych ławic. Rzadziej spotyka się warstwowanie przekątnie, w którym warstwowanie wewnątrz ławicy jest nachylone względem powierzchni uławicenia (Fig. 8) lub faliste. W dolnej części profilu oolitów spotyka się wkładki wapieni mikrytowych. W obrębie tej serii wapieni występuje kilka tzw. poziomów twardego dna, będących zapisem przerw w sedymentacji, a niejednokrotnie także zapisem okresów erozji świeżego osadu. Fauna jest liczna, zwłaszcza w niedostępnej do bezpośrednich obserwacji górnej części profilu wapieni oolitowych ze Skarbki (w dolnej partii górnego poziomu eksploatacyjnego), ale mało zróżnicowana taksonomicznie. Przeważają ślimaki (Ptygmatis), małże i drobne, korale inkrustujące. Sporadycznie spotyka się zęby ryb.
W ścianach górnego poziomu eksploatacyjnego odsłaniają się utwory zróżnicowane pod względem litologii, łącznie należące do wapieni płytowych i oolitowych z Ożarowa (Fig. 9). Ich obserwacje są obecnie utrudnione. Profil rozpoczynają białe i kremowe wapienie mikrytowe, o miąższości 4 m, ze smużystymi wkładkami zawierającymi ooidy. Wapienie te są drobno warstwowane, niekiedy ze strukturami stromatolitowymi, czyli z sinicowymi strukturami kolonijnymi. Fauny praktycznie brak. Wśród struktur sedymentacyjnych przeważa warstwowanie poziome i faliste. Strop tej serii stanowi twarde dno. Jest ono bardzo nierówne, przekrystalizowane, z licznymi kanałami drążeniowymi bezkręgowców, wypełnionymi luźnymi, gruboziarnistymi ooidami, grudkami wapiennymi i intraklastami. Na tej serii leży metrowej grubości warstwa oliwkowego, miękkiego dolomitu (węglanu wapniowo-magnezowego), w dolnej części ławicy laminowanego poziomo. Dolomit przepełniony jest pokruszonymi fragmentami muszli małżów i ślimaków oraz wapiennymi intraklastami. Ponadto stropowa powierzchnia ławicy dolomitu pocięta jest licznym żyłkami kalcytowymi, tworzącymi nieregularną sieć wieloboków. Są to szczeliny z wysychania, jakiemu poddany był świeży osad, okresowo wynurzony na powierzchnię. Występujące w nim geody (pustki w skale, których ścianki pokryte są kryształami) kalcytowe mogły powstać jako wtórne wypełnienia kawern po rozpuszczonym gipsie lub anhydrycie. Na dolomicie spoczywa metrowa warstwa wapienia drobnooolitowego, przepełnionego detrytusem skorup małżów i ślimaków. W górnej części odsłonięcia leży 2-metrowej miąższości ławica wapienia kredowatego, czyli stosunkowo miękkiego, zbudowanego z mikrytu, zawierającego liczne skorupki ślimaków. Jej strop jest powierzchnią twardego dna. Na tej ławicy spoczywa warstwa dolomitu o miąższości 1,5 m, zwieńczona kolejną powierzchnią twardego dna. Profil odsłonięty w kamieniołomie kończy wapień dolomityczny z warstewkami stromatolitopodobnymi, o miąższości 2 m.
W kamieniołomie metodą podziemną wydobywano wybrane ławice miękkich wapieni mikrytowych, wykorzystywanych w przemyśle chemicznym. W ścianach zachowały się otwory wylotowe korytarzy, obecnie praktycznie niedostępnych (Fig. 10).
Geneza utworów: Wapieni odsłonięte w kamieniołomie są osadem płytkowodnych stref przybrzeżnych zbiornika morskiego, który w erze mezozoicznej rozbudował się na dalekim szelfie Oceanu Tetydy i okresowo pokrywał Europę Zachodnią i Środkową. Warunki panujące na omawianym obszarze w późnej jurze zbliżone były do współczesnej sedymentacji węglanowej w środowiskach o dużej dynamice, w strefie pływów Zatoki Perskiej, bądź u wybrzeży Florydy. Profil kamieniołomu jest zapisem dwóch cykli sedymentacyjnych związanych z regresją zbiornika, czyli przemianami w dynamice środowiska, jakie wywołane były jego spłycaniem. Warstwa krzemieni powstała na pograniczu obu cykli. Przemiany zapisane w osadach zachodziły na pograniczu oksfordu i kimerydu, czyli około 160 mln lat temu, w czasie około 200 tys. lat. Obecność osadów z poziomami twardego dna i dolomitami w stropie, a zwłaszcza szczelin z wysychania, jest wskaźnikiem bliskości linii brzegowej. |