| 1. Nazwa obiektu: |
Odsłonięcie piaskowców dolnego triasu w Wiórach |
| 2. Typ obiektu: |
odsłonięcie geologiczne sztuczne |
| 3. Współrzędne GPS: |
Φ:
50° 57' 29,820"
Δ:
21° 11' 45,110"
|
| 4. Przynależność administracyjna: |
- świętokrzyskie - starachowicki - Pawłów (gm. wiejska)
|
| 4.1 Miejscowość: |
Kałków-Godów |
| 5. Kraina geograficzna: |
|
| 6. Opis lokalizacji obiektu: |
Skały odsłaniają się w trzech miejscach przy zaporze zbiornika wodnego Wióry, ale bezpośredni dostęp jest możliwy tylko do odsłonięcia za koroną zapory (jadąc od Kałkowa lub Nietuliska), przy drodze do Waśniowa. Drugie odsłonięcie znajduje się poniżej zapory w prawym zboczu doliny, trzecie natomiast, też poniżej zapory, ale w lewym zboczu doliny wzdłuż ż szosy prowadzącej do Dołów Biskupich i Nietuliska. |
| 7. Forma własności terenu: |
skarb państwa |
| 8. Nr i nazwa arkusza mapy: |
817 Nowa Słupia |
| 1. Długość: | od: 10 m do: 200 m |
| 2. Szerokość: | od: 4 m do: 6 m |
| 3. Wysokość: | od: 2 m do: 10 m |
| 4. Powierzchnia: | brak |
| 5. Objętość: | brak |
| 6. Wysokość n.p.m.: | 195 m |
| 7. Inne mierzalne cechy: | brak |
| 1. Forma własności obiektu: | skarb państwa |
| 2. Status: | poza obszarem chronionym |
| 3. Status - uwagi: | Stanowisko powinno być elementem ścieżki edukacyjnej, którą należłoby stworzyć w Dolinie Świśliny. |
| 4. Stan zachowania obiektu: |
- wymaga prac konserwacyjnych
|
| 5. Położenie | w pobliżu szlaku turystycznego |
| 6. Dostępność: | łatwo dostępny |
| 7. Ekspozycja: | dobrze wyeksponowany |
| 8. Ranga obiektu: | regionalna |
| 9. Uwagi o położeniu i dostępności: | Odsłonięcie przy drodze do Waśniowa (odsł. 1) jest łatwo dostępne, natomiast odsłonięcie poniżej zapory, w prawym brzegu doliny Świśliny (odsł. 3), jest obecnie zagrodzone i niedostępne a odsłonięcie w lewym brzegu doliny (odsł. 2) jest oddzielone od szosy głębokim rowem odwadniającym także niedostępne. Stanowisko znajduje się częściowo na a częściowo w pobliżu niebieskiego szlaku turystycznego, prowadzacego z Pętkowic na Świety Krzyż. |
| 10. Ocena atrakcyjności turystycznej: |
|
| 11. Ocena atrakcyjności dydaktycznej: |
|
| 12. Ocena atrakcyjności naukowej: |
|
| 13. Ogólna ocena atrakcyjności obiektu: | Czerwone skałki piaskowców są ciekawym elementem krajobrazowym Zalewu Wióry. Pod względem dydaktycznym i naukowym jest to ważne stanowisko, gdyż znajduje się tu stratotyp formacji z Wiór. |
| 14. Pozostałe uwagi: | brak |
| 1. Regiony strukturalne Polski: |
- obrzeżenie mezozoiczne Gór Świętokrzyskich
|
| 2. Wiek geologiczny: | |
| 3.1 Litologia: | |
| 3.2 Forma rzeźby terenu: | |
| 3.3 Geneza: | |
| 4. Opis geostanowiska: | W odsłonięciach przy drodze do Waśniowa (odsł. 1; fot. 1) oraz wzdłuż szosy do Dołów Biskupich i Nietuliska (odsł. 2; fot. 2), widoczne są skały dolnego triasu (formacja z Wiór) reprezentowane przez brunatne i wiśniowe piaskowce średnio- i gruboławicowe z cienkimi przewarstwieniami mułowców i iłowców. W spągu ławic występują piaskowce zlepieńcowate i gruboziarniste (fot. 3) oraz zlepieńce polimiktyczne (zawierające otoczki różnych skał) z intraklastami ilastymi i węglanowymi. W dolnej i środkowej części odsłonięcia przeważają piaskowce masywne, pozbawione warstwowania (fot. 4). W górnej części przechodzą one w piaskowce przekątnie warstwowane (fot. 2), utwory piaskowcowo-mułowcowe, mułowce z nielicznymi wkładkami piaskowców lub mułowce przeławicone iłowcami. Piaskowce masywne, grubo- i średnioziarniste mają soczewkowatą formę, na ogół erozyjną powierzchnie spagową. Występujące w ich spągu cienkie wkładki zlepieńców piaszczystych zawierają klasty mułowe stanowiące tzw. bruk korytowy (fot. 5). Piaskowce te tworzą ławice o miąższości ponad 1 m ze strukturami głębokich rynien erozyjnych, ukazującymi w przekroju kształt i zasięg koryt rzecznych. Leżące nad nimi drobno- i średnioziarniste piaskowce warstwowane przekątnie ze strukturami riplemarkowymi - zmarszczkami prądowymi (riplemarki językowate; fot. 6), reprezentują osad tzw. glifów krewasowych (stożków napływowych powstających przy stanach powodziowych, kiedy woda wylewa się z koryta na obszar równi zalewowej). W piaskowcach tych widoczne są pustki po klastach mułowych, pochodzących z niszczonych w czasie powodzi wałów przykorytowych. Piaskowce glifów krewasowych tworzą przeławicenia w brunatnych mułowcach i iłowcach równi zalewowej. Mułowce i iłowce powstawały w jeziorach tworzących się na terenie równi zalewowej w wyniku odcinania fragmentów koryt rzecznych od głównego nurtu lub po powodziach. Wśród naukowców nie ma jednomyślności, co do charakteru rzek, które osadziły omawiane utwory, czy były one roztokowe czy meandrujące.
W niedostępnym obecnie odsłonięciu 3, w prawym zboczu doliny poniżej zapory wodnej, stwierdzono obecność riplemarków półksiężycowatych i językowatych oraz szczeliny z wysychania na powierzchniach piaskowców a także licznych pancerzyki muszloraczków, szczątków roślin i śladów zwierząt bezkręgowych w obrebie wkładek mułowcowych.
W osadach formacji z Wiór zidentyfikowano kości dużych płazów z grupy Temnospondyli (kości czaszki, żebra, kręgi), prowadzących najprawdopodobniej wyłącznie wodny tryb życia oraz liczne tropy kręgowców – gadów i płazów, które obecnie zgromadzone są w Muzeum Przyrody i Techniki Ekomuzeum im. Jana Pazdura w Starachowicach. Ogółem wyróżniono tu 11 ichnogatunków. Największe tropy gadów reprezentują grupę chiroteriów. Twórcy tych śladów to wczesne gady naczelne (archozaury), o bardzo zróżnicowanej wielkości od kilkudziesięciu centymetrów do kilku metrów. Tropy chiroteriów stanowią najczęstszy i najbardziej charakterystyczny element ichnofauny triasowej. Dotychczas oznaczono następujące ichnogatunki chiroteriów z Wiór: Brachychirotherium hauboldi (Ptaszyński), B. wiorense (Ptaszyński), Isochirotherium snctacrucense (Ptaszyński), I. gierlinskii (Ptaszyński), Synaptichnium chirotheroides (Ptaszyński) i S. kotanskii (Ptaszyński). Zwierzęta te przypominały współczesne krokodyle o ciele wysoko uniesionym na nogach. Chiroteria dominowały w triasie wśród zwierząt lądowych, dzięki zdolności sprawnego i szybkiego poruszania się. Część z nich była prawdopodobne drapieżnikami. Inne grupy gadów, które pozostawiły swe ślady w Wiórach, to Cotylosauria, reprezentowane przez ichnorodzaje Procolophonichnium polonicum (Ptaszyński), Prorotodactylus mirus (Ptaszyński), Rhynchosauroides rdzaneki (Ptaszyński) i R. brevidigitatus (Ptaszyński). Wśród muszloraczków została oznaczona forma Magniestheria dekerta, na której to podstawie przyjęto wiek formacji z Wiór jako wczesny spat. |
| 1. Opracowanie: |
- Karolina Bieńko
- Ewelina Bąk
- Wiesław Trela
- Anna Mader
|
| 2. Aktualizacje: |
| Autor aktualizacji |
Zakres zmian |
Mader Anna
13.11.2019 09:46:37
|
Utworzenie karty w ramach projektu Upowszechnianie wiedzy o geologii, górnictwie i ochronie georóżnorodności."
typ: Process
|
Mader Anna
18.12.2019 07:12:15
|
Koordynacja i weryfikacja merytoryczna karty
typ: Process
|
Mader Anna
18.12.2019 07:13:27
|
Publikacja i udostępnienie karty
typ: Process
|
|
| Autor |
Tytuł |
Publikacja |
Rok wydania |
Uwagi |
ISBN |
| Fuglewicz R., Ptaszyński T., Rdzanek K. |
Tropy gadów w utworach pstrego piaskowca w okolicy Ostrowca Świętokrzyskiego |
Przegląd Geologiczny, 29: 608–609 |
1981 |
|
|
| Fuglewicz R., Ptaszyński T., Rdzanek K. |
Lower Triassic footprints from the Świętokrzyskie (Holy Cross) Mountains, Poland. |
Acta Geol. Pol., 35, 3–4: 109–124 |
1990 |
|
|
| Mader D., Rdzanek K. |
Sandy braidplain deposition with minor pedogenesis in the Labirynthodontidae Beds (Middle Buntsandstein) of the northeastern Holy Cross Mountains, Poland. |
Lecture Notes in Earth Sciences 4: 287–317 |
1985 |
|
|
| Niedźwiedzki G., Ptaszyński T. |
Large Chirotheriidae tracks in the Early Triassic of Wióry, Holy Cross Mountains, Poland. |
Acta Geol. Pol., 57: 325–342 |
2007 |
|
|
| Ptaszyński T. |
Lower Triassic vertebrate footprints from Wióry, Holy Cross Mountains, Poland. |
Acta Paleont. Pol., 45, 2: 151–194 |
2000 |
|
|
| Senkowiczowa H., Ślączka A. |
Pstry piaskowiec na północnym obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich. |
Rocznik Pol. Tow. Geol., 32, 3: 313–339 |
1962 |
|
|
| Trela W., Wojtyna H. |
Walory geoedukacyjne stanowisk przyrody nieożywionej w dolinie Świśliny (NE obrzeżenie Gór Świętokrzyskich, geopark „Dolina Kamiennej”). |
Trela W., Złonkiewicz Z. (red.): Perspektywy rozwoju geoparków w regionie świętokrzyskim. Wyd. Kiel. Tow. Nauk., Kielce: 55–67. |
2009 |
|
978-83-60777-25-1 |
|