1. Nazwa obiektu:	Kotuszów , odsłonięcie najstarszych osadowych skał w Polsce
2. Typ obiektu:	odsłonięcie geologiczne naturalne
3. Współrzędne GPS:	Φ: 50° 36' 24,220" Δ: 21° 04' 23,470"
4. Przynależność administracyjna:	świętokrzyskie - staszowski - Szydłów (gm. wiejska)
4.1 Miejscowość:	Kotuszów
5. Kraina geograficzna:	Góry Świętokrzyskie
6. Opis lokalizacji obiektu:	Skarpa przydrożna koło przystanku PKS w centrum miejscowości Kotuszów. Położona bezpośrednio przy drodze Raków -Staszów w rejonie skrzyżowania z drogą Kotuszów-Szydłów. Odsłonięcie oznaczone tablicą informacyjną bardzo łatwe do zlokalizowania. Dojazd pod samo odsłonięcie możliwy nawet autokarem.
7. Forma własności terenu:	samorząd
8. Nr i nazwa arkusza mapy:	886 Staszów

1. Długość:	brak
2. Szerokość:	od: 30 m do: 30 m
3. Wysokość:	od: 4 m do: 5 m
4. Powierzchnia:	brak
5. Objętość:	brak
6. Wysokość n.p.m.:	210 m
7. Inne mierzalne cechy:	brak

1. Forma własności obiektu:	samorząd
2. Status:	poza obszarem chronionym
3. Status - uwagi:	brak
4. Stan zachowania obiektu:	zadowalający
5. Położenie	na szlaku turystycznym
6. Dostępność:	łatwo dostępny
7. Ekspozycja:	dobrze wyeksponowany
8. Ranga obiektu:	regionalna
9. Uwagi o położeniu i dostępności:	Odsłonięcie łatwe do znalezienia, łatwo dostępne.
10. Ocena atrakcyjności turystycznej:
11. Ocena atrakcyjności dydaktycznej:
12. Ocena atrakcyjności naukowej:
13. Ogólna ocena atrakcyjności obiektu:	brak
14. Pozostałe uwagi:	brak

1. Regiony strukturalne Polski:	Góry Świętokrzyskie (antyklinorium świętokrzyskie)
2. Wiek geologiczny:	kambr dolny
3.1 Litologia:	Łupki (osadowe) Pyłowce (mułowce) Piaskowce
3.2 Forma rzeźby terenu:	skarpa
3.3 Geneza:	morska
4. Opis geostanowiska:	W odsłonięciu eksponowany jest kompleks łupków ilastych z wkładkami mułowców i cienkimi przeławiceniami drobnoziarnistych piaskowców reprezentujące najstarsze fragmenty profilu skał, które geolodzy nazywaja Formacją łupków Czarnej (nazwa pochodzi od przepływającej nieopodal rzeki). Z uwagi na fakt, ze skały te są stosunkowo miękkie nie tworzą one zbyt licznych odsłonięć i to w Kotuszowie jest bardzo cenne i corocznie odwiedzane przez wielu geologów. Na pierwszy rzut oka kolor skały jest rdzawo-brunatny ale to tylko kolor zewnętrznej powłoki skalnych okruchów. W efekcie wietrzenia powierzchnie pomiędzy warstewkami łupków i spękania pokryły się rdzawo-brunatnym nalotem, który nadał całemu odsłonięciu taką właśnie czerwonawą barwę. Kiedy jednak okruch skalny przełamiemy i obejrzymy jej kolor na świeżym przełamie okaze się on zupełnie inny: szary, czasem oliwkowy. Skała jest zwięzła ale wykazuje duże tendencje do rozpadania się wzdłuż spękan i powierzchni oddzielności na fragmenty w kształcie liści i ołówków. W efekcie całe odsłonięcie pokryte jest pokruszonymi łupkami i aby dostać się do świeżej skały należy je odsunąć. Podstawowym typem występujących tu skał są tu silnie sprasowane iłowce o bardzo wyraźnych powierzchniach oddzielności, na których nie ma żadnych hieroglifów (czyli śladów życia organizmów i inne struktury często widoczne w skałach. W badaniach mikroskopowych można stwierdzić że skały te zbudowane są z minerałów ilastych delikatnie laminowanych pyłem kwarcowym. Towarzyszące iłowcom mułowce występują podrzędnie w ławicach których miąższość nie przekracza 25 cm. W ich składzie obok dominującego kwarcu można także znaleźć błyszczące okruchy miki i ziarna skaleni. Piaskowce na ogół bardzo drobnoziarniste tworzą cienkie przeławicenia, które z uwagi na większą twardość najczęściej nieco wystają z powierzchni odsłonięcia. Zarówno obserwacje „gołym okiem: jak i pod mikroskopem wskazują na znaczny stopien przeobrażen badanego osadu, w niektórych źródłach można nawet spotkać informacje, że skały te są lekko zmetamorfizowane. Jednak na podstawie obserwacji znalezionych w łupkach mikroszczątków organicznych można stwierdzić, ze maksymalna temperatura jakiej zostały poddane skały w Kotuszowie nie przekroczyła 100 st C., dlatego raczej o metamorfizmie nie można tutaj mówić. Skały odsłonięte w Kotuszowie przez wiele lat uchodziły za prekambryjskie i uznawano je za najstarsze w Górach Świętokrzyskich brak jednak na to było jakiejkolwiek dokumentacji paleontologicznej, a wiek ustalono jedynie na podstawie pozycji w profilu oraz dużego stopnia przeobrażenia osadów. Przeprowadzone później badania mikroflorystyczne dowiodły jednak dolnokambryjskiego wieku tej serii, a ostatnio przeprowadzone badania uszczegółowiające pozwalają stwierdzić, ze są to skały bardzo stare, reprezentujące najstarszy kambr, najstarsze znane z Gór Świętokrzyskich, a jednocześnie najstarsze spośród tych skał osadowych jakie odsłaniają się w Polsce. Tym bardziej intrygującym jest fakt, że już w tak starych skałach udało się już znaleźć skamieniałości gąbek i innych organizmów szkieletowych jakie pojawiły się na ziemi ok. 600 mln lat temu. Widoczne w odsłonięciu skały upadają ku północy pod kątem ok. 30 st., ale w opisywanym odsłonięciu notowane były także upady południowe i zaobserwowano (obecnie zasypane zwietrzeliną) struktury fałdowe,

Kliknij na zdjęciu aby obejrzeć je w powiększeniu.

Zdjęcia	Tytuł	Autor	Data wyk.
	Odsłonięcie skał formacji łupków Czarnej w Kotuszowie (za przystankiem PKS)	Szczepanik Zbigniew	25.10.2013
	Ławica mułowca w kompleksie złupkowaconych iłowców w Kotuszowie (skarpa k. przstanku PKS)	Szczepanik Zbigniew	25.10.2013

1. Opracowanie:

Zbigniew Szczepanik

2. Aktualizacje:

Autor aktualizacji Zakres zmian Szczepanik Zbigniew 04.01.2017 10:41:07 Aktualizacja karty w ramach projektu Aktualizacja i utrzymanie Centralnego Rejestru Geostanowisk Polski (CRGP) . typ: Process Szczepanik Zbigniew 09.01.2017 11:09:40 Korekta informacji dotyczacych wieku, uzupełnienie bibliografii, uproszczenie tekstu typ: User Szczepanik Zbigniew 09.01.2017 11:10:36 Aktualizacja karty w ramach projektu Aktualizacja i utrzymanie Centralnego Rejestru Geostanowisk Polski (CRGP) . typ: Process Romanek Andrzej 13.01.2017 11:36:27 Koordynacja i weryfikacja merytoryczna karty typ: Process Kowalska Maja 06.02.2017 10:43:27 Publikacja i udostępnienie karty typ: Process Mader Anna 16.11.2022 16:09:34 Koordynacja i weryfikacja merytoryczna karty typ: Process Mader Anna 16.11.2022 16:10:09 Publikacja i udostępnienie karty typ: Process

Autor Tytuł Publikacja Rok wydania Uwagi ISBN Kowalczewski Z. Litostratygrafia, palegeografia, facje i tektonika kambru świętokrzysko- nidziańskiego (zagadnienia podstawowe i stan ich znajomości). Prace Inst. Geogr. Wyższ. Szkoł. Pedag 4, 7-56 2000 Kowalczewski Z.,Kuleta M.,Moczydłowska M. Nowe dane o dolnym kambrze okolic Kotuszowa i Korytnicy w Górach Świętokrzyskich. Kwart. Geol. 31(1), 225-226. 1987 Michniak R. Notes on the petrography and micropalaeophytology in the oldest strata of the Holy Cross Mts. Bull. Acad. Pol. Sc. Ser. Sc. Chim. v. 7, p. 457-462, pl. 1. 1959 Michniak R. Petrograficzna charakterystyka granicznych warstw dolnego i środkowego kambru wschodniej części Gór Świętokrzyskich. Księga Pamiątkowa ku czci Prof. Jana Samsonowicza , 83-108 1962 Michniak R. Prekambr i kambr wschodniej części Gór Świętokrzyskich. Michniak R. 1962 Prekambr i kambr wschodniej części Gór Świętokrzyskich. Przewodnik 35 Zjazdu PTG , 7-21 1962 Michniak R. Petrografia górnego prekambru (ryfeju) i kambru wschodniej części Gór Świętokrzyskich. Studia Geologica Polonica 30, 7-98 1969 Michniak R.,Żak Cz. Wycieczka IIIA- Kielce, Kotuszów, Jasień, Bazów, Królewice, Bukówki, Sandomierz, Wąworków, Kielce. Przewodnik 35 Zjazdu PTG , 187-195 1962 Orłowski S. Jednostki stratygraficzne kambru i górnego prekambru Gór Świętokrzyskich. Acta Geol. Polon. 25(3), 431-448. 1975 Samsonowicz J. O górnym prekambrze (ryfeju) w Polsce. Przegląd Geologiczny 3, 558-559 1955 Szczepanik Z., Żylińska A. The oldest rocks of the Holy Cross Mountains, Poland- biostratigraphy of the Cambrian Czarna Shale Formation in the vicinity of Kotuszów. Acta Geologica Polonica 66(3) 267-281 2016