1. Nazwa obiektu:	Kamieniołom zachodni na Zelejowej - orogeneza i mineralizacja waryscyjska
2. Typ obiektu:	odsłonięcie geologiczne sztuczne
3. Współrzędne GPS:	Φ: 50° 49' 10,300" Δ: 20° 27' 11,700"
4. Przynależność administracyjna:	świętokrzyskie - kielecki - Chęciny
4.1 Miejscowość:	Zelejowa
5. Kraina geograficzna:	Góry Świętokrzyskie
6. Opis lokalizacji obiektu:	Z Chęcin za znakami niebieskimi do zachodniego krańca Góry Zelejowej. Dalej pieszo trawiastą drogą na południowy wschód w zakrzaczone południowe podnóże Góry Zelejowej. Po 200 m nieczynny kamieniołom rozcinający południowe zbocze góry.
7. Forma własności terenu:	skarb państwa
8. Nr i nazwa arkusza mapy:	850 Chęciny

1. Długość:	od: 150 m
2. Szerokość:	od: 20 m do: 50 m
3. Wysokość:	od: 5 m do: 20 m
4. Powierzchnia:	brak
5. Objętość:	brak
6. Wysokość n.p.m.:	330 m
7. Inne mierzalne cechy:	brak

1. Forma własności obiektu:	skarb państwa
2. Status:	chroniony
3. Status - uwagi:	brak
4. Stan zachowania obiektu:	wymaga prac konserwacyjnych
5. Położenie	w pobliżu szlaku turystycznego
6. Dostępność:	łatwo dostępny
7. Ekspozycja:	wymagający przygotowania do ekspozycji
8. Ranga obiektu:	krajowa
9. Uwagi o położeniu i dostępności:	brak
10. Ocena atrakcyjności turystycznej:
11. Ocena atrakcyjności dydaktycznej:
12. Ocena atrakcyjności naukowej:
13. Ogólna ocena atrakcyjności obiektu:	Widoczne stromo nachylone wapienie dewońskie, przecinające je zespoły żył kalcytowych, zlepieńce permskie. Czytelna i mierzalna niezgodność waryscyjska. Obecny kras przedpermski.
14. Pozostałe uwagi:	brak

1. Regiony strukturalne Polski:	masyw paleozoiczny Gór Świętokrzyskich (masyw świętokrzyski)
2. Wiek geologiczny:	żywet fran perm górny
3.1 Litologia:	Wapienie Zlepieńce
3.2 Forma rzeźby terenu:	wzgórze
3.3 Geneza:	krasowa morska
4. Opis geostanowiska:	Kamieniołom zachodni w Górze Zelejowej to jedna z wielu szpar w okolicy Chęcin, w których eksploatowano grubokrystaliczny kalcyt z licznych tu, poprzecznych do przebiegu warstw skalnych stref. Strefy te przecinają szare i ciemnoszare wapienie gruboławicowe zawierające liczne skamieniałości głównie gałązkowych i masywnych gąbek, gałązkowych denkowców, czteropromiennych korali. Zespół organizmów jest bardzo zbliżony do obserwowanego na Górze Zamkowej pod Chęcinami (zob. Góra Zamkowa). Z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że Górę Zelejową budują te same wapienie, które są tworzywem Góry Zamkowej. Zatem są to wapienie powstałe w żywecie i franie (380 - 370 mln. lat - dewon środkowy i późny). Takie same wapienie, powstałe w tym samym morskim zbiorniku powinny się ze sobą jakoś łączyć. Żeby to ustalić trzeba spradzić co je dzieli. Otóż w dnie Doliny Chęcińskiej gdzieniegdzie na powierzchni, a już na pewno w płytkich wykopach pod fundamenty domów widać czarne i ciemnoszare tafelkowo łupiące się iłowce z rzadkimi cienkimi przeławiceniami drobnoziarnistych piaskowców. Bardzo rzadko pojawiają się w nich skamieniałości trylobitów, które dowodzą, że zawierające je skały tworzyły się w czasie wczesnego kambru (około 540 milionów lat temu). Zatem między wapieniami Zelejowej i Góry Zamkowej leżą skały od nich starsze, Więc, żeby te wapienie jakoś połączyć trzeba to zrobić ponad utworami kambryjskimi interpretując przebieg warstw w powietrzu. Wynikiem takiej interpretacji jest kambryjsko-dewońska "góra", a właściwie "wał górski", którego przekrój demonstruje załączona ilustracja. Taki układ warstw jak na przekroju geolodzy nazywają antykliną. Tu mamy do czynienia z antykliną chęcińską - jedną z najciekawszych i najbardziej skomplikowanych, ale i najlepiej poznanych struktur w Górach Świetokrzyskich. Znajdowane w wapieniach kamieniołomu zachodniego zwierzęta (szkielety) to typowi mieszkańcy płycizn mórz międzyzwrotnikowych. Wobec tego to w strefie międzyzwrotnikowej znajdował się na pograniczu środkowego (żywet) i późnego (fran) dewonu obszar m. in. południowej Polski. W podszczytowej partii kamieniołomu obecne są zlepieńce zbudowane z dużych bloków i głazów dewońskich wapieni spojonych słabo zwięzłym wiśniowym i brunatnym materiałem ilastym i mułkowym. Okruchy wapienne nie są uporządkowane i wysortowane (to znaczy, że obok siebie występują otoczaki o różnych rozmiarach). Zlepieńce wypełniają tu obniżenie powstałe przez rozpuszczenie w wodzie kalcytu występującego pod zlepieńcami. Działały tu więc procesy krasowe. Jeśli z odsłonięcia na Stokóweczce (zob. Stokóweczka) wiadomo, że przynajmniej część zlepieńców podobnych do opisywanych powstała w późnym permie, także tworzenie się zlepieńców z kamieniołomu zachodniego Góry Zelejowej trzeba powiązać z późnym permem (270 - 250 mln. lat). Między utworzeniem się wapieni dewońskich (żywet - fran), a powstaniem zlepieńców (perm górny) miały miejsce przynajmniej trzy ważne procesy: wychylenie warstw wapieni z położenia poziomego czyli fałdowanie, przecięcie wapieni strefami mineralizacji kalcytowej i krasowe rozżarcie tych stref. Skoro zlepieńce kamieniołomu zachodniego przykrywają zespół żył kalcytowych, same niebędąc użylonymi, to znaczy, że proces mineralizacji kalcytowej był starszy niż tworzenie się zlepieńców. Skoro zlepieńce nie są nachylone wtakim samym stopniu jak otaczające je wapienie dewońskie (choć w samym kamieniołomie trudno wyróżnić ławice zlepieńców) to znaczy, że że proces zaburzenia pierwotnie poziomego położenia ławic wapieni także miał miejsce wcześniej niż powstanie zlepieńców. W świetle regionalnych badań uwzględniających obserwacje w wielu odsłonięciach udało się ustalić, że obydwa te procesy wiążą się z szeroko w Europie obecną w połowie karbonu aktywnością tektoniczną (zaburzeniami skorupy ziemskiej w postaci fałdowań, uskoków, trzęsień ziemi) zwaną orogenezą waryscyjską. Trzeci proces - niszczenia wapieni dewońskich i przecinających je żył kalcytowych zachodził po sfałdowaniu i wypiętrzeniu, a przed powstaniem zlepieńców czyli w późnym karbonie i wczesnym permie.

Kliknij na zdjęciu aby obejrzeć je w powiększeniu.

Zdjęcia	Tytuł	Autor	Data wyk.
	Stromo zapadające ku północy wapienie dewońskie.	Romanek Andrzej	12.11.2009
	Zespół różnokolorowych żył kalcytowych.	Romanek Andrzej	12.11.2009
	Wapienie przecinają żyły kalcytowe (tu białe) kilkudziesięciocentymetrowej grubości.	Romanek Andrzej	12.11.2009
	Głazowisko utworów permskich w szczytowej części kamieniołomu.	Romanek Andrzej	12.11.2009
	Przekrój geologiczny przez antyklinę chęcińską	Romanek Andrzej	12.01.2017
	Geostanowisko leży na szlaku Archeo-Geologicznym.	Romanek Andrzej	13.02.2018
	Szpara kamieniołomu zachodniego. Odsłonięcie zlepieńców w szczytowej częsci szpary już prawie zarośnięte.	Romanek Andrzej	13.02.2018

1. Opracowanie:

Andrzej Romanek Andrzej Romanek

2. Aktualizacje:

Autor aktualizacji Zakres zmian Andrzej Romanek 13.01.2017 11:09:27 Rozszerzono problematykę charakterystyki geologicznej o budowę antykliny chęcińskiej, opracowano przekrój geologiczny przez antyklinę chęcińską, uzupełniono literaturę typ: User Andrzej Romanek 08.02.2017 11:45:06 Aktualizacja karty w ramach projektu Aktualizacja i utrzymanie Centralnego Rejestru Geostanowisk Polski (CRGP) typ: User Romanek Andrzej 06.03.2017 18:19:33 Koordynacja i weryfikacja merytoryczna karty typ: Process Kowalska Maja 06.03.2017 21:43:22 Publikacja i udostępnienie karty typ: Process Andrzej Romanek 13.02.2018 19:00:22 Uzupełniono dokumentację fotograficzną. typ: User Romanek Andrzej 13.02.2018 19:01:26 Aktualizacja karty w ramach projektu Aktualizacja i utrzymanie Centralnego Rejestru Geostanowisk Polski (CRGP) . typ: Process Romanek Andrzej 14.02.2018 11:43:23 Koordynacja i weryfikacja merytoryczna karty typ: Process Kowalska Maja 14.02.2018 12:26:27 Publikacja i udostępnienie karty typ: Process

Autor Tytuł Publikacja Rok wydania Uwagi ISBN Kotański Z. Przewodnik geologiczny po Górach Świętokrzyskich, tom 1. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa. 1959 Kotański Z. Z plecakiem i młotkiem w Góry Świętokrzyskie. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa. 1968 Wrzosek J., Wróbel L. Uwagi o występowaniu żył kalcytowych na Górze Zelejowej koło Chęcin. Zeszyty naukowe Akademii Górniczo-Hutniczej, nr 31, Geologia, zeszyt 4. 1961 Stupnicka E., Stempień-Sałek M. Poznajemy Góry Świętokrzyskie. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa. 2001 Maciej Hakenberg Objaśnienia do Szczegółowej mapy geologicznej Polski w skali 1:50000, arkusz Chęciny (850) Instytut Geologiczny 1974 Maciej Hakenberg Szczegółowa mapa geologiczna Polski w skali 1:50000, arkusz Chęciny (850) Instytut Geologiczny 1971