| 1. Nazwa obiektu: |
Kamieniołom Jaworznia |
| 2. Typ obiektu: |
odsłonięcie geologiczne sztuczne |
| 3. Współrzędne GPS: |
Φ:
50° 51' 33,000"
Δ:
20° 30' 07,600"
|
| 4. Przynależność administracyjna: |
- świętokrzyskie - kielecki - Piekoszów (gm. wiejska)
|
| 4.1 Miejscowość: |
Jaworznia |
| 5. Kraina geograficzna: |
|
| 6. Opis lokalizacji obiektu: |
Na północ od zabudowań Jaworzni, po pólnocnej stronie drogi 761. |
| 7. Forma własności terenu: |
skarb państwa |
| 8. Nr i nazwa arkusza mapy: |
815 Kielce |
| 1. Długość: | od: 1000 m |
| 2. Szerokość: | od: 125 m |
| 3. Wysokość: | od: 40 m |
| 4. Powierzchnia: | brak |
| 5. Objętość: | brak |
| 6. Wysokość n.p.m.: | 285 m |
| 7. Inne mierzalne cechy: | brak |
| 1. Forma własności obiektu: | skarb państwa |
| 2. Status: | chroniony |
| 3. Status - uwagi: | brak |
| 4. Stan zachowania obiektu: | |
| 5. Położenie | na uboczu |
| 6. Dostępność: | dostęp utrudniony |
| 7. Ekspozycja: | dobrze wyeksponowany |
| 8. Ranga obiektu: | krajowa |
| 9. Uwagi o położeniu i dostępności: | System krasowy jaskiń Chelosiowa Jama - Jaskinia Jaworznicka niedostępny. Dostęp do kamieniołomu zachodniego utrudniony. W kamieniołomie wschodnim dojście do ściany jest także utrudnione. |
| 10. Ocena atrakcyjności turystycznej: |
|
| 11. Ocena atrakcyjności dydaktycznej: |
|
| 12. Ocena atrakcyjności naukowej: |
|
| 13. Ogólna ocena atrakcyjności obiektu: | Widoczna niezgodność między alpejskim i waryscyjskim piętrem tektonicznym. Spektakularny przykład szybkich zmian facjalnych w obrębie skał dolnotriasowych. Powierzchniowe i podziemne ogromne formy krasowe. W zachodniej części niewielkie rowy tektoniczne w obrębie dewońskich wapieni wypełnione permskotriasowymi zlepieńcami. |
| 14. Pozostałe uwagi: | brak |
| 1. Regiony strukturalne Polski: |
- masyw paleozoiczny Gór Świętokrzyskich (masyw świętokrzyski)
|
| 2. Wiek geologiczny: |
- fran
- perm górny
- trias dolny
- kenozoik
|
| 3.1 Litologia: |
- Wapienie
- Zlepieńce
- Piaskowce
- Pyłowce (mułowce)
|
| 3.2 Forma rzeźby terenu: | |
| 3.3 Geneza: |
- tektoniczna
- morska
- krasowa
- jeziorna
|
| 4. Opis geostanowiska: | Kamieniołom w Jaworzni to jedno z niewielu miejsc w Górach Swiętokrzyakich, gdzie na znacznej przestrzeni dostępny jest obserwacjom kontakt utworów sfałdowanych w orogenezie waryscyjskiej z pokrywającymi je skałami zaburzonymi w ruchach alpejskich.
Przedmiotem eksploatacji były w kamieniołomach na Górze Kopaczowej wapienie. Zwykle jasnoszare i szare, średnioławicowe, przeważnie o bardzo drobnoziarnistym tle skalnym, którego składniki są makroskopowo nierozpoznawalne, lub grubokrystaliczne, o zatartych w procesie rekrystalizacji i mineralizacji kalcytem strulturach pierwotnych. W niektórych ławicach obecne są szkielety gałązkowych denkowców i ramienionogów. Towarzyszą im ławice odznaczające się drobną, cienką, nieregularną laminacją przetkane niewielkimi skupieniami krystalicznego kalcytu określane mianem laminitów algowych. Spotyka sie także ławice przepełnione gałązkowymi stromatoporoidami z rodzaju Amphipora. Przypowierzchniowe partie niektórych ławic charakteryzują się brekcjową strukturą oraz marglistością.
Ławice wapieni są nachylone ku północy pod kątem 25-35 stopni.
Wiek opisywanych wapieni nie jest bezpośrednio określony. Podobieństwa wykształcenia litologicznego, zawartość skamieniałości i miejsce wapieni z Jaworzni w rozwoju całego dewońskiego kompleksu węglanowego pozwalają wiązać powstanie wapieni z Jaworzni z franem (375-370 mln. lat) - starszym wiekiem górnego dewonu. Utworzyły sie one w plytkiej okresowo wynurzanej lagunie zarafowej.
Wapienie dewońskie pokrywają wiśniowe, cienkoławicowe pyłowce i drobnoziarniste piaskowce zbudowane z materiału ilastego, pylastego, ziaren kwarcu i blaszek muskowitu (=jasna mika. Drobne, błyszczące łuseczki i blaszki pokrywające powierzchnie oddzielności pyłowców. Uwodniony glinokrzemian potasu KAl2(OH)2AlSi3O10. Miękki, twardość 2-2,5). Na powierzchniach oddzielności międzyławicowej często występują regularne, wałeczkowate nabrzmienia - zmarszczki prądowe.
Profil dolnego triasu wieńczy ławica żółtoszarych piaskowców zlepieńcowatych zawierających obok dominujących ziarn kwarcu, także otoczaki kwarcytów, kwarcu, wapieni, skał wulkanicznych i ich tufów.
Skały zespołu wiśniowych pyłowców i drobnoziarnistych piaskowców ku południowi zyskują zrazu pojedyncze, a dalej coraz liczniejsze i większe okruchy dewońskich wapieni i stopniowo, na przestrzeni kilkunastu metrów przechodzą w brekcje utworzone z nieobtoczonych, różnej wielkości okruchów dewońskich wapieni spojonych czerwonym ilasto-wapiennym lepiszczem.
W centralnej częsci kamienieniołomów, w szczytowej partii wzgórza występują żyły klastyczne. Wypełniają one czerwonym, ilasto-wapnistym materiałem szczeliny tektoniczne pokryte rysami ślizgowymi powstałe podczas dolnotriasowych trzęsień ziemi.
Ani zlepience, ani osady pyłowcowo-piaskowcowe, ani ławica piaskowców zlepieńcowatych nie zawierają skamieniałości. O ich dolnotriasowym wieku świadczy obecność otoczaków kwarcu oraz charakter profilu litologicznego, który na drodze regionalnych porównań skorelowano z dolnym triasem.
Skały triasowe są słabo nachylone ku północy pod kątem 5-10 stopni.
Na powierzchni wapieni dewońskich rozwinęły się formy krasowe (misy, jamki, wżery), a w ich wnętrzu utworzyły się jaskinie. System jaskiniowy Chelosiowa Jama-Jaskinia Jaworznicka jest obecnie najdłuższym w Górach Świętokrzyskich (3670 m). Część próżni i kanałów krasowych doskonale widoczna w północnej ścianie kamieniołomu zachodniego wypełniona jest czerwonymi namułami krasowymi. Znaleziono w nich kości zwierząt wieku czwartorzędowego (2,5 mln. lat). W Chelosiowej Jamie odkryto także namuły zeskalone, twarde, niewątpliwie starsze. Zatem formy krasu podziemnego Jaworzni należą do dwu generacji: postwaryscyjskiej (wypełnionej czerwonymi, zlityfikowanymi glinami krasowymi permsko-dolnotriasowymi i kenozoicznej, kiedy powstały obecnie istniejące i częściowo wypełnione miękkim materiałem krasowym jaskinie oraz liczne formy krasu powierzchniowego.
Różnica nachyleń warstw skalnych 25-35 stopni ku północy wapieni dewońskich i 5-10 stopni ku północy skał triasowych jest miarą intensywności fałdowań waryscyjskich (z przełomu dolnego i górnego karbonu (320 mln. lat). Wynosi ona 20-25 stopni i wskazuje na raczej mierny stopień waryscyjskiej aktywności fałdowej.
W kamieniołomach Jaworzni pospolite są tektoniczne struktury nieciągłe, takie jak spękania ciosowe często zmineralizowane kalcytem i lustra tektoniczne pokryte rysami ślizgowymi. |
| 1. Opracowanie: |
|
| 2. Aktualizacje: |
brak aktualizacji
|
| Autor |
Tytuł |
Publikacja |
Rok wydania |
Uwagi |
ISBN |
| Urban J. (red) |
Jaskinie regionu świętokrzyskiego |
Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi. |
1996 |
|
83-900997-2-1 |
| Urban J. |
Ochrona jaskini Chelosiowa Jama (Góry Świętokrzyskie) |
Przegląd Geologiczny, nr 3. |
1994 |
|
|
| Kozłowski S. |
W sprawie utworów czerwonego spągowca w rejonie Jaworzni w Górach Świętokrzyskich. |
Przegląd Geologiczny, nr 8. |
1962 |
|
|
| Fuglewicz R. |
Otoczaki skał wulkanicznych w zlepieńcu pstrego piaskowca w okolicy Jaworzni. |
Rocznik Polskiego Towarzystwa Geologicznego, vol. 37, zeszyt 2. |
1967 |
|
|
| Głazek J., Romanek A. |
Przewodnik XLVIII Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geologicznego, wycieczka IIIB, punkt 4 - Jaworznia. |
Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa |
1976 |
|
|
| Słupik A. |
Rodzaj Amphipora (Stromatoporoidea) z franu Jaworzni w Górach Świętokrzyskich. |
Prace naukowe Uniwersytetu Śląskiego, Geologia, tom 12/13 |
1993 |
|
|
| Kardaś R., Romanek A. |
Jaskinia Jaworznicka |
Speleologia, tom 8, nr 2. |
1975 |
|
|
|